TENTÜR NEDİR? NE DEĞİLDİR?

KELİMENİN KÖKENİ, BİLGİNİN İZİ

Bilginin izini sürmek, kelimelerin kökenine inmeyi gerektirir. Çünkü bir kavramın nasıl doğduğunu anlamadan, onu doğru kullanmak mümkün değildir. Tentür de bu kavramlardan biridir; kökü derin, anlamı nettir.

9. YÜZYIL: TENTÜRÜN İSMİ YOK, MANTIĞI VAR

Henüz adına tentür denmeyen bir çağda, 9. yüzyılda Ebû Bekir er-Râzî sahneye çıkar ¹. Maddeleri, bitkisel, organik ve inorganik olarak sınıflandırarak modern kimyanın temellerini atan simyacı, hekim ve filozoftur. Kendinden önce gelen, hekim, eczacı, fizikçi, filozof ve Sufi Câbir bin Hayyân, imbik teknolojisini geliştirir. Şarabı damıtarak distile alkol elde eder.Gaz yağı ve sülfürik asidi keşfeder².
er-Râzî, kendinden önce bulunmuş olan alkolü ve sülfürik asidi tıpta kullanır.
İlaçları saflaştırır yani ilk tentürlerin üretiminde kullanır. Enfeksiyonları kontrol altına alır. Alkolü boraksla karıştırarak diş dolgusu yapar.

İLK TENTÜRÜN DOĞUŞU

Bugün tentür dediğimiz yaklaşımın ilk izleri, işte bu uygulamalarda görülür.
Başka bir ifadeyle, ilk tentür mantığı distile alkolün keşfi ile 9. yüzyılda doğar. Bugün tanıdığımız adı 14. Yüzyılda literatüre girecektir.

ALKOLÜN BİLİMDEKİ YOLCULUĞU

Yüzyıllar sonra Wilhelm Godefroy Frobenius, alkol ile sülfürik asidi bir araya getirip, anestezinin temeli olan eteri bulur.³
Bu gelişme, alkolün bilimsel süreçteki merkezi rolünü bir kez daha ortaya koyar.

İBN-İ SÎNÂ: SEÇİCİ BİLİMİN TEMSİLCİSİ

11. yüzyılda İbn-i Sînâ bu mirası devralır. El-Kânûn fi’t-Tıbb’ın 5. cildi ile farmakolojiyi sistematik bir yapıya kavuşturur⁴.
İbn-i Sînâ’nın yaklaşımı seçicidir.
Her bitkiyi aynı yöntemle işlemez.
Şarap kullanır; yani çözücü alkoldür.
Bazı durumlarda çözücü olarak; sığır, kartal ve kaplumbağa gibi hayvanların safra sıvılarından yararlanır.

KESKİN SİRKE VE GERÇEK ROLÜ

Metaller söz konusu olduğunda ise bambaşka bir çözücüye yönelir.
“Hani küpüne zarar veren keskin sirke var ya,” işte onu kullanır.
Bu sirke güçlüdür, aşındırıcıdır ve metal çözmek için uygundur.

MACUN?

İbn-i Sînâ, macun formunu da her durumda tercih etmez.
Her bitki macun hâline getirilemez.
Bazı bitkiler ufalandığında etken madde kaybeder.
Bazıları parçalandığında toksik bileşen açığa çıkarır.
Macunlarda kullanılan balın rolü de sınırlıdır.
İçerdiği fruktoz sayesinde karışımın kana hızlı geçişini sağlar.

BİLGİNİN AVRUPA’YA YOLCULUĞU

12. yüzyılda Ebû Bekir er-Râzî ve İbn-i Sînâ’nın eserleri Avrupa’ya taşınır⁵.
Tıp okulları, bu bilgiler üzerine inşa edilir.

ORTA ÇAĞ AVRUPASI VE ŞARAP PREPARATLARI

1300’lerde bu iki üstadın eserleriyle eğitim almış olan; Arnold de Villanova bitkileri alkolde bekletir. Burada kullanılan alkol de şaraptır. Zira; imbik teknolojisinin seyyah rahipler tarafından Avrupa’ya ulaşıp yaygınlaşması 15. Yüzyılı bulacaktır.
Bu yöntem, bitkinin rengini ve özünü sıvıya taşır.
Şarapla yapılan preparatlar kendi adıyla anılır. Örneğin; reyhan bitkisinin şarapla masere edilmesi sonucu elde edilen preparata “reyhan şarabı” denir. Günümüzde şaraplı maserasyonlar üretilmiyor. Bu durum, şarabın hacmen 12 derece alkol barındırması, bitkilerin etken maddelerini çözmeye yetmemesiyle ilgili olabilir.

TENTÜR KELİMESİNİN DOĞUŞU

14. yüzyıldan itibaren TENTÜR ismi kullanılmaya başlanır ve literatüre girer. Alkol bitkinin rengini aldığı için Latince; boyamak anlamında “tingere” kökünden gelen “tinctura”, yani Tentür kullanılır.⁶

SYDENHAM VE KLİNİK UYGULAMA

17. yüzyılda Thomas Sydenham afyon tentürünü yapar.⁷ Kullandığı yöntem yine aynıdır: alkol. Gerçi afyon tentürü adını verdiği preparat da şarapla hazırlanmıştır. Dünyanın en meşhur ilk tentürü olduğu için bu bilgiye burada yer veriyoruz.

MODERN TANIM VE FARMOKOPELER

Günümüzde, distile alkol ile üretilen preparatlara tentür adı veriliyor.
T.C. Sağlık Bakanlığı e-kütüphanesinde yer alan Fitoterapi Uygulaması Kitabı’nda tanımlandığı üzere; Tentür, alkol veya hidroalkol ile elde edilen bitkisel özüttür.⁸
Modern farmakopeler de bu çizgiyi sürdürüyor. Tentür, yalnızca uygun konsantrasyonda alkol ile hazırlanır.⁹

SİRKENİN KİMYASI

%5’i asedik asit, %95’i su olan sirke, hidrofilik içeriği çözündürür. Bu özütlere asetum denir.

Alkol çift yönlü bir çözücüdür. Hem hidrofilik hem lipofilik içeriği çözer. Bu özütlere tentür denir.

Gliserin kullanılırsa gliserat denir.

SON SÖZ: BİR YÖNTEMİN ADI

Tentür bir kelime değil, bir yöntemdir.
Bir kimyasal gerçekliğin adıdır.
Tentür yalnızca alkolle yapılır.

Burada yer alan bilgiler tıbbi tavsiye, teşhis veya tedavi önerisi değildir. Sağlıkla ilgili konularda kişisel değerlendirme ve kararlar için her zaman yetkili sağlık profesyonellerine başvurulması gerekir.

Kaynakça

1. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18976043/ ↩︎
2. https://tr.wikipedia.org/wiki/C%C3%A2bir_bin_Hayy%C3%A2n ↩︎
3. https://www.encyclopedia.com/science-and-technology/chemistry/organic-chemistry/ether ↩︎
4. https://acikerisim.baskent.edu.tr/server/api/core/bitstreams/d1966e78-444e-4547-a687-1c1c03fd7e98/content ↩︎
5. https://www.britannica.com/topic/distilled-spirit ↩︎
6. https://www.merriam-webster.com/dictionary/tincture ↩︎
7. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5478244/ ↩︎
8. https://www.sciencedirect.com/topics/pharmacology-toxicology-and-pharmaceutical-science/tincture ↩︎
9. https://ekutuphane.saglik.gov.tr/Ekutuphane/kitaplar/Fitoterapi%20Uygulamas%C4%B1%20Kitab%C4%B1.pdf ↩︎